Let's Talk Islam

Muzułmanie, którzy tworzyli Rzeczpospolitą. Oto czwórka, którą trzeba znać

Islam niemal od początku był związany z dziejami Rzeczypospolitej. Z okazji Święta Niepodległości wybraliśmy dla Was cztery postaci związane z Polską, które budowały mosty między religiami i kulturami oraz na stałe wpisały się w naszą historię. Gdy na lekcjach uczymy się tylko o krucjatach i wojnach, warto przypomnieć tych, którzy pokazali, że „zderzenie cywilizacji” to nie jedyny możliwy scenariusz.

Kto był w Muzeum Historii Żydów Polin lub miał dobrze prowadzone lekcje historii, ten wie, że jedną z pierwszych wzmianek na temat Państwa Piastów była relacja Ibrahima Ibn Jakuba pochodzącego z Kalifatu Kordoby (zamieszczona w XI-wiecznej „Księdze dróg i królestw” al-Bakriego).

Do dziś w jego zapiskach z podróży można znaleźć uwagi, które mogą dać nam, Polakom, do myślenia: „Kraj Mieszka jest najrozleglejszy z ich (słowiańskich) krajów. Obfituje on w żywność, mięso, miód i rolę orną. (…) Na ogół biorąc, to Słowianie są skorzy do zaczepki i gwałtowności i gdyby nie ich niezgoda wywołana mnogością rozwidleń ich gałęzi i podziałów na szczepy, żaden lud nie zdołałby im sprostać w sile”.

IMG_2531
Wystawa Muzeum Żydów Polskich POLIN w Warszawie. Na zdjęciu fragment kroniki Ibrahima Ibn Jakuba w języku oryginalnym (arabskim) (fot. K. Wilczyński / islamistablog.pl)

Nie należy jednak kończyć na Ibrahimie. W historii Polski niemal nieprzerwanie napotykamy wyznawców islamu, którzy tworzyli naszą kulturę i walczyli o swój dom, Rzeczpospolitą. Poznajcie czwórkę wyznawców islamu, których związki z Polską są mało znane, a które dziś – w Święto Niepodległości – warto sobie przypomnieć.

 

1. Roksolana / sułtanka Hürrem (ok. 1500-1558)

Fanom popularnego serialu tureckiego „Wspaniałe stulecie” chyba nie trzeba przedstawiać tej postaci. Urodziła się na terenie Królestwa Polskiego w Rohatynie (obecnie Ukraina). Została porwana podczas jednego z najazdów tatarskich i przekazana do tureckiego haremu.

Khourrem
„Roksolana, żona Sulejmana”, aut. nieznany (public domain)

Prawdopodobnie została podarowana sułtanowi Sulejmanowi Wspaniałem przez wielkiego wezyra Ibrahima. Szybko oczarowała władcę imperium oraz, co istotne, urodziła mu syna (w 1520 roku). To właśnie sułtan wybrał Hürrem jako najważniejszą spośród licznych partnerek żyjących w haremie. W ciągu kolejnych 10 lat Roksolana urodziła piątkę dzieci, w tym czwórkę synów. To z tego okresu zachowała się niezwykła korespondencja między nią a Sulejmanem, wskazująca na uczucie łączące tych dwojga.

Co znalazłam w plecaku po powrocie z Syrii? >>

Wielu historyków przypisuje Hürrem pozytywny wpływ na relacje Sulejmana z Polską Jagiellonów. – Zachowały się dwa listy Roksolany do Zygmunta Augusta, a prawdopodobnie było ich więcej. Wysłała też Zygmuntowi Augustowi ręcznie haftowane kalesony własnej roboty – mówił prof. Dariusz Kołodziejczyk w audycji Hanny Marii Gizy z cyklu Klub ludzi ciekawych wszystkiego. Również jej córka, Mihrimah – najpotężniejsza z kobiet w historii Imperium Osmańskiego – pisała listy do Zygmunta Augusta II.

1024px-Letter_of_Roxelane_to_Sigismond_Auguste_complementing_him_for_his_accession_to_the_throne_1549
Tekst listu Roksolany do Zygmunta Augusta, w którym gratuluje mu koronacji (fot. müslüman haseki hürrem sultan („Soliman le Magnifique” p.48) [Public domain], via Wikimedia Commons)
Czy to ze względu na wpływy Roksolany Zygmunt I Stary został pierwszym europejskim, katolickim władcą, który zawarł pokój wieczysty z państwem muzułmańskim? A jego syn ten traktat rozszerzał i stawiał na ożywioną wymianę kulturalną i handlową? Czy to ze względu na pochodzenie Hürrem sprzyjała tworzeniu się niespotykanej dotąd przyjaźni między katolickim a muzułmańskim władcą? Nie ma na to dowodów, ale warto przypomnieć, że układ z 1533 roku między Rzeczpospolitą i Imperium Osmańskim przetrwał kilkadziesiąt lat, a do otwartej wojny polsko-tureckiej doszło dopiero w 1620 roku.

Liczne dzieła na temat Hürrem uwieczniły mit ubogiej niewolnicy z Polski, która osiągnęła bogactwo i władzę nad całym Imperium Osmańskim.

 

2. Wojciech Bobowski / Ali Ufkî Bey (1610-1675)

Do 28 roku życia mieszkał we Lwowie oraz pracował jako kościelny i organista w kościele protestanckim (kalwińskim). Żył w czasach, gdy Rzeczpospolita zmagała się z kryzysem politycznym oraz wywołanymi przez dynastię Wazów konfliktami religijnymi.

Został porwany w trakcie napadu Tatarów w 1638 roku. Sprzedany na dwór sułtana Murada IV (pra-pra-prawnuka Sulejmana i Roksolany). Przez 19 lat służył w pałacu Topkapı jako skarbnik i muzyk. Przekazy historyczne wskazują, że poza polskim i tureckim znał arabski, francuski, niemiecki, włoski oraz języki klasyczne: grekę i łacinę.

Wojciech_Bobowski
Wojciech Bobowski, grafika Antoniego Oleszczyńskiego (XIX wiek)

Po odzyskaniu wolności udał się na pielgrzymkę do Mekki i rozpoczął karierę jako dyplomata – dragoman, czyli oficjalny tłumacz sułtana. Dzięki tej pozycji spotykał wielu zachodnich ambasadorów, kupców i podróżników. Opisał relację z życia w pałacu sułtańskim Topkapı wydaną po włosku w 1665 roku, po niemiecku w 1667, a po francusku w 1686.

Główne dzieła poświęcił jednak temu, by – jak sam pisał – przedstawiciele dwóch religii lepiej się rozumieli. Przetłumaczył Nowy Testament oraz anglikański katechizm na język turecki (jako Kitabı Mukaddes, „Świętą Księgę”). Na język łaciński (w drugiej połowie XVII wieku jeszcze powszechnie używany) przetłumaczył krótkie, autorskie wprowadzenie do islamu, De Turcarum Liturgia, Peregrinatione Maccana, Circumcisione („O modlitwie Turków, pielgrzymce do Mekki i obrzezaniu”). Oprócz tego przełożył na turecki liczne prace naukowe, przede wszystkim Hugo Grotiusa i Komeniusza oraz opracował gramatykę języka tureckiego.

Spojrzyj w oczy obcego. Wcale nie jest taki inny >>

Najważniejszym i najbardziej wpływowym dziełem jest jednak zbiór psalmów pt. Mezmurlar. Bobowski skomponował go według notacji tureckiej oraz z tekstem tureckim. Zapisał również setki tradycyjnych pieśni z Imperium Osmańskiego, które przetrwały w dwóch manuskryptach p. Mecmûa-i Sâz ü Söz („Zbiór instrumentalnych i wokalnych utworów”).

Koniecznie posłuchajcie jednej z tych pieśni:

 

3. Ludwika Śniadecka (1802-1866)

Choć znana bardziej z tekstów i korespondencji Juliusza Słowackiego, Śniadecka – podobno w poszukiwaniu ciała zmarłego ukochanego, oficera rosyjskiego – trafiła do Stambułu. W wieku 40 lat związała się z Michałem Czajkowskim i wraz z nim przeszła na islam.

Ludwika_Sniadecka
Ludwika Śniadecka, akwarela S. Prószyńskiego (przed 1825)

To właśnie razem z mężem, który przyjął imię Sadyk Pasza, zbudowała polską osadę obok Stambułu – Adampol (na cześć Adama Czartoryskiego). Oprócz powstańców listopadowych, osadę zamieszkiwali również Polacy wykupieni z niewoli oraz dezerterzy z armii cara Rosji. Istnienie polskiej osady, na które przyzwalał oczywiście sułtan, było znakiem nadziei dla wielu Polaków. W 1856 Ludwika zaangażowała się również w powstanie polskiej szkoły, wraz z mężem sprowadzili też do Adampola franciszkanów.

Polonistka, która pokazała, że myślenie boli >>

Adampol stał się w ten sposób miejscem azylu, do którego trafiało wielu polskich uchodźców. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku osada stała się bardzo popularna, a w 1933 roku z inicjatywy polskiego rządu II RP ustawiono tu tu popiersie z polsko-tureckim napisem: „Naszemu Wieszczowi Adamowi Mickiewiczowi w rocznicę zgonu 1855–1933”.

Ludwika Śniadecka do dziś jest pochowana na cmentarzu w Adampolu, który obecnie jest częścią Stambułu i najczęściej jest znany pod nazwą Polonezköy.

İstanbul_6256
Tablica upamiętniająca 150-lecie Adampola (fot. Darwinek [CC BY-SA 3.0] from Wikimedia Commons)
4. Aleksander Sulkiewicz (1867-1916)

Urodzony w tatarskiej rodzinie jako Iskander Mirza Duzman Beg Sulkiewicz, Aleksander miał stać się w przyszłości jednym z najbliższych przyjaciół marszałka Piłsudskiego.

Aleksander_Sulkiewicz_1900
Aleksander Sulkiewicz przed 1900 r. (domena publiczna)

W dzieciństwie uczęszczał do szkoły tureckiej w Konstantynopolu. Tam żył w środowisku polskich aktywistów i uchodźców, którzy byli hojnie wspierani przez ówczesnego sułtana. W latach 80. XIX wieku zaczął sympatyzować z popularnymi wówczas ruchami socjalistycznymi, tworzył wileńskie grupy PPS, gdzie po raz pierwszy spotkał Józefa Piłsudskiego. Przemycał „bibułę” na tereny znajdującej się pod rosyjskim zaborem Rzeczypospolitej.

Dzięki temu, że był muzułmaninem, nikt nie podejrzewał go o działania o charakterze niepodległościowym. Jak pisał M. Dąbrowski, jeden z członków PPS: „w każdym większym zamachu był Sulkiewicz jedną ze sprężyn, w każdej akcji bojowej współdziałał pośrednio lub bezpośrednio”.

Kiedy rosyjski żandarm podczas aresztowania zaczął go wyśmiewać za zaangażowanie w walkę o niepodległość mówiąc: „Pan – Tatar i mahometanin! Co pan porabia w PPS? Co ma pan wspólnego z polskimi sprawami?” Aleksander Sulkiewicz odparł z oburzeniem: „Moja rodzina od kilkuset lat jest polską!”

Oprócz typowej działalności dywersyjnej, odpowiadał m.in. za przygotowanie ucieczki Piłsudskiego ze szpitala w Sankt Petersburgu w maju 1901 roku.

Activists_of_PPS_before_1905
Działacze PPS przed 1905. Od lewej: Bolesław Czarkowski, Aleksander Sulkiewicz, Bolesław Jędrzejowski, Józef Kwiatek, Walery Sławek (fot. domena publiczna)

Po wybuchu I wojny światowej – mimo słabego stanu zdrowia – zgłosił się do Legionów Polskich. „Cóż moi przodkowie powiedzą, gdy stanę przed nimi, a oni zapytają – gdzieś służył, jakeś walczył w czasie wielkiej wojny – ja im zaś odpowiem, żem był w intendenturze?” – przekonywał Piłsudskiego, by ten nie dawał mu jedynie funkcji administracyjnych. Początkowo został skierowany do Warszawy, gdzie organizował Polską Organizację Wojskową oraz struktury PPS.

Polski weteran z Iraku. Dziś żyje jako osoba bezdomna na Plantach w Krakowie >>

W 1916 został wysłany na front, gdzie walczył m.in. w bitwie pod Kołodzią (Wołyń).

Mając niemal 50 lat, imponował młodym żołnierzom odwagą. Zginął w czasie bitwy pod Sitowiczami, gdy uratował rannego Adama Koca (postrzelonego w wątrobę; Adam Koc pełnił w przyszłości rozmaite funkcje, m.in. wiceministra skarbu, prezesa Banku Polskiego itp.), samemu otrzymując śmiertelny strzał.

Ciało Sulkiewicza przewieziono do Warszawy 8 listopada 1925 roku, gdzie zostało pochowane na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Niepodległości z Mieczami.

* * *

Znacie jeszcze innych muzułmanów, którzy wpisali się w historię Polski? Walczyli o niepodległość? Zostawcie swoje sugestie w komentarzu lub napiszcie do nas: islamistablog@gmail.com

Warto pokazywać, że Polska to dom nas wszystkich!

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s