Let's Talk Islam

Skąd u muzułmanów cztery żony? O wielożeństwie w islamie

4451655341_a0f9aff6e9_o
Fot. Tord Sollie via flickr.com (CC BY-NC-ND 2.0)
Gdyby w Familiadzie padło pytanie, z czym uczestnikom kojarzy się islam, wielożeństwo byłoby pewnie jedną z najwyżej punktowanych odpowiedzi. Przyjrzyjmy się podstawowym faktom na temat wielożeństwa i uzasadnieniom, jakimi posługuje się islam, przyzwalając wiernym na posiadanie więcej niż jednej żony.

Z wielożeństwem w islamie jest trochę jak z Yeti. Wszyscy o nim słyszeli, niektórzy twierdzą, że widzieli, pojedyncze osoby utrzymują, że doświadczyły spotkania trzeciego stopnia, ale ostatecznie mało kto jest w stanie powiedzieć, skąd Yeti się wziął i czy tak naprawdę istnieje. Spróbujmy zebrać kilka podstawowych informacji na temat tego zjawiska.

Jak pewnie zauważyliście od początku tego tekstu z uporem maniaka posługuję się terminem „wielożeństwo”, a nie „poligamia”. Dlaczego? Islam dopuszcza tylko jeden rodzaj związków poligamicznych – poligynię – czyli sytuację, w której mężczyzna wchodzi w związek małżeński z więcej niż jedną kobietą. Inny rodzaj poligamii, w którym kobieta utrzymuje związek z więcej niż jednym mężczyzną – poliandria – jest w islamie niedopuszczalny. Dlatego słowo „wielożeństwo”, które wprost wskazuje na wiele żon, a nie mężów, wydaje mi się o wiele bardziej precyzyjne.

Skąd wzięło się wielożeństwo w islamie?

Za usankcjonowaniem wielożeństwa w islamie najprawdopodobniej przemówiło kilka czynników. Po pierwsze, islam na Bliskim Wschodzie nie wyrósł w religijnej próżni. Wielożeństwo było praktykowane w innych systemach religijnych, które poprzedziły pojawienie się islamu i jako takie było na Bliskim Wschodzie społecznie akceptowalne. Islam do istniejącego zwyczaju dodał limit ilościowy (do czterech żon jednocześnie) oraz obowiązek równego traktowania poślubionych kobiet (cytat znajdziecie niżej).

Po drugie, powszechne przyzwolenie na wielożeństwo w islamie miało pojawić się po bitwie pod Uhud w 625 roku. W wyniku bitwy miało zginąć wielu muzułmańskich wojowników, którzy tym samym pozostawili bez wsparcia i środków swoje żony i dzieci. Z racji powstałej w ten sposób demograficznej nierówności muzułmanie mieli otrzymać prawo do zawierania kolejnych małżeństw z wdowami po zmarłych, aby zapewnić im opiekę, zapobiec ich popadaniu w nędzę i przeciwdziałać ryzyku niemoralnego prowadzenia się owdowiałych kobiet. Komentatorzy Koranu (np. Ali Ünal) również wskazują, że sura, w której znajdują się wersety przyzwalające na wielożeństwo, czyli sura 4, miała powstać około 6 roku hidżry, czyli około 627 roku.

Po trzecie, z pewnością nie bez znaczenia był przykład Muhammada, ostatniego proroka islamu. Jako przywódca religijny, ale także polityczny, militarny i społeczny o rosnącym znaczeniu, Muhammad zawierał sojusze z plemionami zamieszkującymi Półwysep Arabski i nie tylko. Tradycyjnie kolejne sojusze pieczętowano poprzez zawarcie małżeństwa. Szczególnie wiele takich sojuszy Muhammad miał zawrzeć w tak zwanym roku poselstw, czyli po zdobyciu Mekki w 630 roku. Z racji swojej szczególnej roli w gminie muzułmańskiej, Muhammad jako jedyny posiadał więcej niż cztery żony jednocześnie.

Współcześnie wśród uzasadnień dla wielożeństwa teologowie muzułmańscy wymieniają brak równowagi demograficznej pomiędzy kobietami i mężczyznami oraz obronę moralności „nadwyżki” kobiet w społeczeństwie. Innymi słowy, skoro kobiet na świecie jest więcej niż mężczyzn, a każda z nich potrzebuje męża i opiekuna, mężczyźni powinni mieć możliwość posiadania więcej niż jednej żony.

Gdzie w Koranie znajduje się przyzwolenie na wielożeństwo?

Przyzwolenie na wielożeństwo w Koranie pojawia się w surze 4 zatytułowanej „Kobiety”. Tam także znajdujemy korzenie wymogów sprawiedliwego traktowania poślubionych kobiet i inne przepisy dotyczące małżeństwa, dziedziczenia i opieki nad sierotami.

Żeńcie się zatem z kobietami,
które są dla was przyjemne
– z dwoma, trzema lub czterema.
Lecz jeśli się obawiacie,
że nie będziecie sprawiedliwi,
to żeńcie się tylko z jedną
albo z tymi, którymi zawładnęły wasze prawice. 
To jest dla was odpowiedniejsze,
abyście nie postępowali niesprawiedliwie. 

(Koran, 4: 3, przekł. J. Bielewski)

Czy wielożeństwo faktycznie działa w krajach muzułmańskich?

W krajach, w których muzułmanie stanowią znaczny odsetek populacji, podejście do wielożeństwa jest zróżnicowane – praktyka ta jest kultywowana z różną intensywnością w zależności od rejonu. Z jednej strony na mapie świata znajdziemy kraje, gdzie wielożeństwo cieszy się niesłabnącą estymą (ZEA, Arabia Saudyjska, wiejskie obszary Jemenu) oraz gdzie zawieranie małżeństw z więcej niż jedną kobietą jest oznaką majętności i wysokiego statusu (Czad, Kamerun, Gwinea). Dodatkowo w niektórych rejonach popularność wielożeństwa tymczasowo wzrasta powodowana konfliktami czy okresami ekonomicznej niestabilności (Syria poza Rożawą, Afganistan).

Z drugiej strony w krajach, gdzie mieszka bardzo wysoki odsetek muzułmanów i gdzie spodziewalibyśmy się widzieć zainteresowanie wielożeństwem (np. w Bangladeszu, Kuwejcie czy Bahrajnie) praktyka ta, choć legalna i społecznie akceptowana, jest zdecydowanie w odwrocie z uwagi na wydatki związane z zawieraniem kolejnych małżeństw. Wesela i utrzymanie rodziny są bardzo kosztowne, a w Bangladeszu mąż kilku żon musi dodatkowo odprowadzić z tego tytułu wysoki podatek.

Gdzie wielożeństwo jest nielegalne?

Ponadto nie w każdym kraju muzułmańskim wielożeństwo jest legalne z punktu widzenia prawa państwowego.

Wielożeństwo jest zakazane prawem państwowym w Tunezji (formalnie od uzyskania niepodległości w 1956 roku), a także w Turcji (od 1926 roku, zakaz dotyczy także małżeństw zawartych poza Turcją), w Autonomicznym Regionie Kurdystanu (od 2008 roku) i w Rożawie (od 2014 roku). Prawa do zawierania małżeństw z więcej niż jedną kobietą nie mają także mieszkańcy innych krajów, w których muzułmanie stanowią znaczny odsetek czy nawet niemal całość populacji. Wśród nich warto wymienić Albanię, Azerbejdżan, Bośnię i Hercegowinę, Benin, Wybrzeże Kości Słoniowej, Erytreę, Etiopię, Gwineę, Kazachstan, Kirgistan, Uzbekistan, Turkmenistan czy Tadżykistan. W części z tych krajów jednak praktyka wielożeństwa cieszy się tak powszechnym poparciem, że jej oficjalny zakaz nie jest respektowany (Gwinea, Tadżykistan) lub od kilku lat pojawiają się próby jej ponownej legalizacji (Kazachstan, Kirgistan, Uzbekistan, Turkmenistan).

W niektórych krajach dla ograniczenia występowania tego zwyczaju kodeks cywilny wprowadził dodatkowe warunki, których wypełnienie należy udowodnić odpowiednimi dokumentami. W Maroku (od 2004 roku) i Algierii (od roku 2005) zmiana przepisów prawa rodzinnego doprowadziła do znacznego utrudnienia zawierania związków poligynicznych. Mężczyzna, który chce poślubić kolejną żonę musi stawić się w sądzie z pisemną zgodą poprzednich żon i nowej żony na zawarcie tego typu małżeństwa. Dodatkowo w Maroku mężczyzna musi udowodnić, że spełnia wymagania finansowe określone przez prawo, a w Algierii wykazać przed sądem poważny powód dla zawarcia kolejnego związku. W Maroku za nieprzestrzeganie powyższych zapisów grozi kara 3 lat więzienia.

Co ciekawe w Kongo czy Republice Środkowoafrykańskiej, decyzję o możliwym zawarciu małżeństwa z więcej niż jedną kobietą mężczyzna musi podjąć jeszcze przed swoim pierwszym ślubem. Oznacza to, że gwarantem legalności wielożeństwa jest poinformowanie pierwszej żony o możliwości pojawienia się kolejnych żon w przyszłości jeszcze przed zawarciem pierwszego małżeństwa.

Jeśli chcielibyśmy oceniać, jakie skutki dla życia społeczności tworzonych przez muzułmanów ma wielożeństwo, musielibyśmy rozpatrywać każdy kraj osobno z jego konfliktami, tradycjami, statusem majątkowym mieszkańców. A w niektórych przypadkach trzeba byłoby rozkładać kraje na regiony lub przyglądać się zwyczajom poszczególnych miast czy okręgów. Temat jest bardzo obszerny, dlatego z pewnością będziemy do niego wracać. Jeśli o wybranej części tego zagadnienia chcielibyście dowiedzieć się więcej, albo macie w tym temacie swoje doświadczenia i spostrzeżenia, którymi chcielibyście się podzielić, nie zapomnijcie napisać o tym w komentarzach!

Reklamy

9 myśli na temat “Skąd u muzułmanów cztery żony? O wielożeństwie w islamie

    1. W Libii wielożeństwo jest legalne. Za rządów Muammara Kaddafiego obowiązywało prawo, w ramach którego mężczyzna musiał udowodnić, że jest w stanie utrzymać kolejne żony. Wymagano także zgody pierwszej żony na kolejne małżeństwa. Prawo to jednak uchylono w 2013 roku i zgoda ta nie jest obecnie wymagana.

      Polubienie

    1. Jak wspominałam, nie wdaję się w szczegóły poszczególnych krajów, chodzi o ogólny zarys. Proceder łamania praw dotyczących wielożeństwa zapewne pojawia się w co drugim z wymienionych krajów. Poza tym napisałam o tym, że wielożeństwo zyskuje w rejonach, którym brak stabilności lub które angażują się w konflikty. Turcja spełnia oba warunki.

      Polubienie

    1. Dzięki wielkie 🙂

      Cały czas byłam w tym samym miejscu, ale dopadło mnie zmęczenie materiału i mocna wewnętrzna blokada. Nie wiem czy ona zaraz nie wróci, ale póki jest lepiej, to próbuję coś działać.

      Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s